प्रसिद्ध इतिहासकार तथा लेखक युभाल नोहा हरारीले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) क्रान्तिले मानव सभ्यतासामु खडा गरेको गम्भीर चुनौतीबारे एक महत्वपूर्ण मन्तव्य दिएका छन्। उनले एआईलाई केवल एउटा ‘औजार’ मात्र नभई आफ्नै निर्णय लिन सक्ने र सिकाइ गर्न सक्ने ‘एजेन्ट’ (स्वतन्त्र पात्र) को रूपमा परिभाषित गर्दै यसले मानव समाज, भाषा र आपसी विश्वासमा पार्ने दूरगामी असरहरूबारे चर्चा गरेका छन्।
यहाँ हरारीको सोही मन्तव्यलाई नेपाली भाषामा एक विश्लेषणात्मक लेखका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ:
मानव इतिहासको सबैभन्दा ठूलो नेतृत्व चुनौती
एआई क्रान्तिले अभूतपूर्व अवसरहरू मात्र होइन, अभूतपूर्व खतरा र जोखिमहरू पनि सँगै ल्याएको छ। एआईको यो युगमा बाँच्न र प्रगति गर्नका लागि मानवतालाई यस्ता नेताहरूको खाँचो छ, जसले क्रान्तिकारी नयाँ दृष्टिकोण दिन सकून् र साथसाथै मानिस–मानिसबीचको विश्वासको बन्धनलाई पनि मजबुत बनाइराख्न सकून्।
यदि हामी मानिसहरूले एकअर्कालाई विश्वास गर्न सकेनौंस भने, हामी नियन्त्रण बाहिर गएका सुपरइन्टेलिजेन्ट एआईहरूको सजिलो सिकार बन्नेछौं।
बाबेलको धरहरा र एआई क्रान्ति: एक तुलना
हामी जब कुनै नौलो कुरा बुझ्न खोज्छौं, त्यसलाई कुनै पुरानो र परिचित कुरासँग तुलना गर्छौं। तर एआई क्रान्तिको मामिलामा यो कठिन छ, किनकि मानवताले यसअघि यस्तो अनुभव कहिल्यै भोगेको छैन।
हालसालै पोप लिओले एआईबारे आफ्नो विश्वदृष्टि प्रस्तुत गर्दै यसको तुलना बाइबलमा वर्णित ‘बाबेलको धरहरा’ (Tower of Babel) को मिथकसँग गरेका थिए। उक्त कथाअनुसार, मानिसहरूले आकाश छुने गरी एउटा विशाल धरहरा बनाउन खोजेका थिए। भगवानले उनीहरूको साझा भाषालाई भङ्ग गरेर मानिसहरूलाई आपसमा विभाजित गरिदिए, जसले गर्दा उनीहरूको सहकार्य रोकियो र धरहरा बन्न पाएन।
तर, बाबेलको धरहरा र एआई क्रान्तिबीच दुई वटा महत्वपूर्ण भिन्नता छन्:
-
भाषा नै धरहरा बन्दैछ: बाबेलमा भाषा सहकार्यको औजार थियो। तर आज, कम्प्युटर कोडको रूपमा विकास भइरहेको ‘भाषा’ नै आफैंमा हामीले निर्माण गरिरहेको धरहरा हो। यो भाषा यति शक्तिशाली छ कि यो हाम्रो नियन्त्रण बाहिर गएर एउटा स्वतन्त्र एजेन्टमा रूपान्तरण हुन सक्छ।
-
सहकार्य टुट्दा पनि द्रुत गति: बाबेलको कथामा मानव सहकार्य टुट्दा निर्माण कार्य रोकिएको थियो। तर एआईको मामिलामा, राष्ट्रहरू र कर्पोरेसनहरूबीच आपसी विश्वास टुटिरहेको छ, अविश्वास बढिरहेको छ, तर एआईको विकास भने झन् तिब्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ।
भाषा: औजारबाट एजेन्टतर्फको यात्रा
ढुङ्गे युगदेखि नै भाषा नै पृथ्वीमा मानव वर्चस्वको आधार रहिआएको छ। मानिसहरू ठूला समूहमा मिलेर काम गर्न (सहकार्य गर्न) जान्दछन्, र यसैको बलमा उनीहरूले संसार जितेका छन्। ठूला स्तरको सहकार्यका लागि नोकरशाही (Bureaucracies) हरू आवश्यक पर्छन् जस्तै— कानुनी प्रणाली, वित्तीय प्रणाली, राज्य, र निगमहरू।
र, यी सबै नोकरशाहीहरूको कच्चा पदार्थ ‘शब्द’ वा ‘भाषा’ हो। पैसा, सेयर, बन्ड, वा कानुन—यी कुनै पनि सुन वा भौतिक वस्तु मात्र होइनन्, यी शब्दहरूबाट बनेका कथाहरू हुन्।
तर अब, एआईले भाषामाथि पूर्ण नियन्त्रण कायम गर्दैछ। एआई कुनै औजार होइन, यो एक एजेन्ट (Agent) हो—जसले आफैं निर्णय लिन सक्छ, नयाँ कुराहरू सिर्जना गर्न सक्छ र आफ्ना सिर्जनाकर्ताहरूले समेत अनुमान नगरेका तरिकाले परिवर्तन हुन सक्छ।
एआई र नोकरशाहीको नयाँ संसार
जसरी माछा पानीमा बस्छन् र बाँदरहरू जङ्गलमा बस्छन्, त्यसरी नै एआईहरू नोकरशाही (Bureaucracies) मा बस्छन्। बैंक, वित्तीय संस्था, कानुनी निकाय, र सामाजिक सञ्जालहरू—यी सबै अत्यधिक कृत्रिम वातावरण हुन् जहाँ सीमित बुद्धिमत्ताले पनि संसारमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।
आउँदो वर्षहरूमा:
-
एआई बैंकरहरूले हामीलाई ऋण दिने वा नदिने निर्णय गर्नेछन्।
-
एआई न्यायाधीशहरूले हामीलाई जेल पठाउने वा नलैजाने निर्णय गर्नेछन्।
-
कर्पोरेट एआईहरूले हामीलाई जागिर दिने वा नदिने तय गर्नेछन्।
-
सैन्य एआईहरूले कसको घरमा बम हान्ने भन्ने निर्णय गर्नेछन्।
हामी बिस्तारै हाम्रा नोकरशाहीहरूको नियन्त्रण एआईलाई गुमाउँदैछौं। सामाजिक सञ्जालहरू यसको ज्वलंत उदाहरण हुन्, जसले मानिसहरूबीच अविश्वास र तनाव बढाइरहेको छ, तर मानिसहरू ती एआईद्वारा सञ्चालित प्लेटफर्महरूलाई नै अन्धविश्वास गरिरहेका छन्।
समयको गरिबी र नेतृत्वको चुनौती
अन्त्यमा, आजका राजनीतिक र व्यावसायिक नेताहरूका सामु सबैभन्दा ठूलो समस्या ‘समयको अभाव’ बनेको छ। एआईहरूलाई आराम चाहिँदैन, तिनीहरू २४सै घण्टा चल्छन्। तर मानव नेताहरू जैविक प्राणी हुन्, उनीहरूलाई आराम र विश्राम चाहिन्छ।
एआईको यो तीव्र गतिले नेताहरूलाई गहिरिएर सोच्ने, ध्यान गर्ने वा आफ्नो मनलाई शान्त राख्ने समय नै दिइरहेको छैन। शान्त र स्वस्थ मनबिना लिइएका निर्णयहरूले समाजलाई गलत दिशामा लैजान सक्छन्।
त्यसैले, एआईको यो युगमा मानवतालाई बचाउन र अगाडि बढाउन चाहन्छौं भने— सबैभन्दा पहिले आफ्नो मनको हेरचाह गर्ने समय निकाल्नुपर्छ, मानिस–मानिसबीचको विश्वास पुनःस्थापना गर्नुपर्छ र सहकार्यको नयाँ सुत्र खोज्नुपर्छ।


