विनोद सहयात्री

काठमाडौँ। एकाबिहानै मेट्रो बसको भीडमा झुण्डिएर कार्यस्थल पुग्ने एक कर्पोरेट कर्मचारी होस् वा दिनभर खेतमा कोदालो चलाएर साँझ रेडियोमा लोकभाका सुन्ने किसान—दुवैको जीवनमा एउटा साझा खोजी हुन्छ: मनोरञ्जन (Entertainment)।

आधुनिक सहरी जीवनमा मनोरञ्जनको अर्थ OTT प्लेटफर्ममा चलचित्र हेर्नु, इन्स्टाग्रामका ‘रील्स’ स्क्रोल गर्नु वा सांगीतिक कन्सर्टमा झुम्नुमा सीमित देखिए पनि यसको जरा मानव सभ्यता, मनोविज्ञान र दर्शनको गहिरो धरातलसम्म फैलिएको छ।

शाब्दिक रूपमा ‘मनोरञ्जन’ शब्द संस्कृत भाषाका दुई शब्द ‘मन’ (मस्तिष्क/आत्मा) र ‘रञ्जन’ (रङ्गाउनु, खुसी पार्नु वा प्रसन्न बनाउनु) मिलेर बनेको छ। अर्थात्, “मनलाई आनन्दित र प्रसन्न बनाउने प्रक्रिया नै मनोरञ्जन हो।”

अङ्ग्रेजी शब्द Entertainment ल्याटिन भाषाको Inter (बीचमा) र Tenere (समात्नु वा थाम्नु) बाट व्युत्पन्न भएको हो, जसको शाब्दिक अर्थ “ध्यान वा चेतनालाई निश्चित समयसम्म अड्याएर राख्नु” (To hold attention) हुन्छ।

दार्शनिकहरूका नजरमा मनोरञ्जन: आनन्द, निकास र आत्म-भ्रम

इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा पूर्वीय तथा पाश्चात्य दार्शनिकहरूले मनोरञ्जनलाई केवल “समय बिताउने साधन” मात्र नमानी मानव जीवनको एक आधारभूत पाटोका रूपमा व्याख्या गरेका छन्:

१. एरिस्टोटल (Aristotle): ‘क्याथार्सिस’ र भावनाको रेचन

प्राचीन ग्रीक दार्शनिक एरिस्टोटलले आफ्नो प्रसिद्ध ग्रन्थ ‘पोएटिक्स’ (Poetics) मा मनोरञ्जन (विशेष गरी नाटक र संगीत) को मुख्य कार्य ‘क्याथार्सिस’ (Catharsis) अर्थात् भाव-रेचन हो भनेका छन्। उनका अनुसार:

“नाटक र संगीतले मानिसभित्र गुम्सिएका करुणा, डर र तनाव जस्ता भावनाहरूलाई सुरक्षित रूपमा बाहिर निकालेर मनलाई हलुका र सन्तुलित बनाउँछ।”

२. इमानुएल कान्ट (Immanuel Kant): निःस्वार्थ खेल र सौन्दर्यबोध

जर्मन दार्शनिक कान्टले मनोरञ्जन र कलालाई “उद्देश्यविहीन उद्देश्य” (Purposeless Purpose) भनेका छन्। उनका अनुसार खेल वा मनोरञ्जनमा मानिसले कुनै व्यावहारिक वा आर्थिक फाइदाको आशा गर्दैन। यो केवल मनको “स्वतन्त्र खेल” (Free Play of Imagination) हो, जसले मानिसलाई तर्क र बुद्धिको तनावबाट क्षणिक मुक्ति दिन्छ।

३. फ्रेडरिक नित्से (Friedrich Nietzsche): जीवनको पीडाबाट पलायन र सिर्जना

अस्तित्ववादी दार्शनिक नित्सेले कला र मनोरञ्जनलाई जीवनको कठोर सत्य र पीडाबाट बच्ने एउटा शक्तिशाली माध्यम मानेका छन्। उनले भनेका छन्:

“सत्यले हामीलाई नष्ट नगरोस् भन्नका लागि हामीसँग कला र मनोरञ्जन छ।”

४. पूर्वीय दर्शन: रस सिद्धान्त र ‘लीला’

पूर्वीय नाट्यशास्त्रका प्रणेता भरतमुनिले आफ्नो ग्रन्थ ‘नाट्यशास्त्र’ मा मनोरञ्जनलाई ‘रस’ (Aesthetic Joy) का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार दृश्य वा श्रव्य माध्यमबाट उत्पन्न हुने स्थायी भावहरू (शृङ्गार, हास्य, करुणा, वीर आदि) ले मानिसको मनलाई अलौकिक आनन्द प्रदान गर्छन्।

त्यस्तै, हिन्दू दर्शनमा सिंगो ब्रह्माण्ड र मानव जीवनलाई नै ईश्वरको ‘लीला’ (Divine Play) मानिएको छ, जहाँ मनोरञ्जन जीवनको सहज अभिव्यक्ति हो।

५. आर्थर शोपेनहाउर (Arthur Schopenhauer): उबडखाबड र ‘बोरडम’ बाट मुक्ति

जर्मन निराशावादी दार्शनिक शोपेनहाउरका अनुसार मानिसको जीवन इच्छा (Will) र दु:खको चक्रमा फसेको छ। जब मानिसका इच्छाहरू पूरा हुन्छन्, उसलाई ‘बोरडम’ (उकास/अल्छीपना) ले घेर्छ। मनोरञ्जन नै त्यो माध्यम हो, जसले मानिसलाई क्षणिक रूपमा इच्छा र उकासको पीडाबाट मुक्त गराउँछ।

मनोरञ्जनका मुख्य स्वरूपहरू

आधुनिक सङ्कट: मनोरञ्जन कि ‘डिजिटल लत’?

आजको डिजिटल युगमा मनोरञ्जनको परिभाषा झन् जटिल बनेको छ। मिडिया मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार आधुनिक ‘एल्गोरिद्म-सञ्चालित’ मनोरञ्जन (जस्तै टिकटक वा इन्स्टाग्राम) ले मानिसलाई वास्तविक ‘क्याथार्सिस’ वा मानसिक विश्राम दिनुको सट्टा “सन्तुलित डोपामाइनको चक्र” मा फसाउने खतरा बढाएको छ।

जहाँ दार्शनिकहरूले मनोरञ्जनलाई “आत्माको पुनरुत्थान” वा “तनावमुक्तिको साधन” मानेका थिए, त्यहाँ आधुनिक कर्पोरेट मनोरञ्जन “ध्यानको व्यापार” (Attention Economy) मा परिणत भएको छ।

निष्कर्ष

मनोरञ्जन केवल समय कटाउने खेल मात्र होइन; यो मानव चेतनाको एउटा आधारभूत आवश्यकता हो। यसले मानिसलाई दैनिकीको यान्त्रिकताबाट बाहिर निकालेर नयाँ दृष्टिकोण र ऊर्जा प्रदान गर्छ। एरिस्टोटलको ‘भाव-रेचन’ देखि कान्टको ‘स्वतन्त्र खेल’ सम्मका दार्शनिक अवधारणाहरूले एउटै सत्यलाई पुष्टि गर्छन्—जुन समाजमा स्वस्थ मनोरञ्जन र कलाको सम्मान हुन्छ, त्यो समाज मानसिक रूपमा बढी सन्तुलित र संवेदनशील हुन्छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू (References)

1. Aristotle. (335 BCE). Poetics (Trans. Malcolm Heath). Penguin Books.

2. Kant, I. (1790). Critique of Judgment (Trans. Werner S. Pluhar). Hackett Publishing.

3. Nietzsche, F. (1872). The Birth of Tragedy. Oxford University Press.

4. भरतमुनि। नाट्यशास्त्र (चौखम्बा संस्कृत संस्थान)।

5. Schopenhauer, A. (1818). The World as Will and Representation. Dover Publications.

6. Vorderer, P., Klimmt, C., & Ritterfeld, U. (2004). Enjoyment: At the Heart of Media Entertainment. Communication Theory, 14(4), 388–408.