कन्फ्युसियस (Confucius: ई.पू. ५५१ – ई.पू. ४७९) पूर्वीय दर्शन, खासगरी चिनियाँ सभ्यताका सबैभन्दा प्रभावशाली दार्शनिक, शिक्षक र राजनीतिज्ञ हुन्। उहाँको वास्तविक चिनियाँ नाम कोङ क्यु (Kong Qiu) वा कोङ फुत्सु (Kong Fuzi) हो, जसको अर्थ “शिक्षक कोङ” हुन्छ। पछि पाश्चात्य विद्वानहरूले यसलाई ल्याटिनकरण गरेर कन्फ्युसियस नाम दिएका हुन्।

कन्फ्युसियसले प्रतिपादन गरेको दार्शनिक र नैतिक प्रणालीलाई कन्फ्युसियसवाद (Confucianism) भनिन्छ, जसले २५०० वर्षभन्दा बढी समयदेखि चीन, कोरिया, जापान र भियतनामको समाज, राजनीति, शिक्षा र संस्कृतिलाई आकार दिँदै आएको छ।

१. जीवन र पृष्ठभूमि (Life and Historical Background)
कन्फ्युसियसको जन्म प्राचीन चीनको लु (Lu) राज्य (हालको शानडोङ प्रान्त) मा भएको थियो। उहाँको समयमा चीन विभिन्न साना राज्यहरूमा विभाजित भई आपसमा निरन्तर युद्धमा लिप्त थियो। यस अराजक समयलाई चिनियाँ इतिहासमा “Spring and Autumn Period” भनिन्छ।

प्रारम्भिक सङ्घर्ष: उहाँ सानै छँदा बुबाको निधन भएकाले उहाँको बाल्यकाल गरिबीमा बित्यो। तर उहाँले निरन्तर अध्ययन गरी इतिहास, काव्य, सङ्गीत र परम्परामा महारत हासिल गर्नुभयो।

शासक बन्ने असफल प्रयास: कन्फ्युसियस आफ्नो दार्शनिक ज्ञान प्रयोग गरेर समाजमा शान्ति र सुव्यवस्था ल्याउन चाहनुहुन्थ्यो। उहाँले केही समय लु राज्यमा मन्त्रीका रूपमा काम पनि गर्नुभयो। तर राजनीतिक षड्यन्त्रका कारण उहाँले पद त्याग्नुपर्यो।

भ्रमण र शिक्षण: जीवनका पछिल्ला वर्षहरूमा उहाँ आफ्ना शिष्यहरूसँगै विभिन्न राज्यहरूमा पुगेर शासकहरूलाई धर्म र नैतिकताको उपदेश दिँदै हिँड्नुभयो। उहाँले “ज्ञान केवल सम्भ्रान्त वर्गका लागि मात्र नभई जोकोहीका लागि खुला हुनुपर्छ” भन्दै चीनमा पहिलो पटक सर्वसाधारणका लागि निजी शिक्षाको सुरुवात गर्नुभयो।

२. मुख्य दार्शनिक सिद्धान्तहरू (Core Concepts)
कन्फ्युसियसको दर्शन ईश्वर वा परलोकभन्दा पनि यो संसारमा मानिस-मानिसबीचको सम्बन्ध र सामाजिक व्यवस्थामा केन्द्रित छ।

क. रेन (Ren – मानवता/दया/सद्भाव)
यो कन्फ्युसियसको दर्शनको सबैभन्दा ठूलो मर्म हो। ‘रेन’ को अर्थ मानिसप्रति सम्मान, दया, र भलाइको भावना राख्नु हो।

उहाँले संसारलाई प्रसिद्ध ‘सुनौलो नियम’ (Golden Rule) दिनुभयो:

“आफूलाई मन नपर्ने व्यवहार अरूलाई पनि नगर।”

ख. लि (Li – शिष्टाचार, मर्यादा र कर्मकाण्ड)
‘लि’ भनेको सामाजिक नियम, परम्परा, शिष्टाचार र नैतिक अनुशासन हो। समाजमा शान्ति कायम राख्न प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो पद र मर्यादा अनुसारको व्यवहार गर्नुपर्छ।

ग. सियो (Xiao – पितृभक्ति / Filial Piety)
कन्फ्युसियसका अनुसार नैतिकताको सुरुवात घरबाट हुन्छ। आमाबाबु र पूर्खाप्रति श्रद्धा, आदर र आज्ञाकारिता प्रकट गर्नु (‘सियो’) नै सम्पूर्ण सामाजिक नैतिकताको जग हो।

घ. पाँच आधारभूत सम्बन्धहरू (Five Fundamental Relationships)
कन्फ्युसियसका अनुसार समाज ५ वटा मुख्य सम्बन्धहरूमा टिकेको हुन्छ। यदि यी सम्बन्धमा आ-आफ्नो कर्तव्य पालना गरियो भने देशमा कहिल्यै अशान्ति हुँदैन:

शासक र प्रजा (शासकले न्याय दिने, प्रजाले निष्ठा राख्ने)

आमाबाबु र सन्तान (आमाबाबुले माया गर्ने, सन्तानले आदर गर्ने)

श्रीमान् र श्रीमती (आपसी सम्मान र सद्भाव)

दाजु र भाइ/दिदी र बहिनी (ज्येष्ठलाई आदर, कनिष्ठलाई स्नेह)

साथी र साथी (विश्वास र इमानदारी)

ङ. जुनजी (Junzi – आदर्श वा श्रेष्ठ व्यक्ति)
कन्फ्युसियसले मानिसलाई जन्म वा वंशका आधारमा होइन, उसको चरित्र, शिक्षा र नैतिकताका आधारमा ‘श्रेष्ठ व्यक्ति’ (Junzi) मान्नुपर्छ भन्नुभयो।

३. मुख्य योगदान र ग्रन्थहरू
अनालेक्ट्स (The Analects – 論語): कन्फ्युसियस आफैँले कुनै ठूलो ग्रन्थ लेख्नुभएन। उहाँको मृत्युपछि उहाँका शिष्यहरूले उहाँका भनाइ, उपदेश र सम्वादहरूलाई सङ्कलन गरेर ‘अनालेक्ट्स’ नामक प्रसिद्ध ग्रन्थ बनाए।

योग्यतामा आधारित प्रणाली (Meritocracy): उहाँको विचारका आधारमा पछि चिनियाँ हान राजवंशले ‘सिभिल सर्भिस परीक्षा’ (Civil Service Examination) सुरु गर्‍यो। यसले राजाका नातेदारलाई नभई योग्य र शिक्षित व्यक्तिलाई मात्र सरकारी प्रशासनिक पद दिने परम्परा बसल्यो।