लाओत्सु (Laozi / Lao Tzu: इसापूर्व छैटौँ शताब्दी) पूर्वीय दार्शनिक परम्परा, खासगरी चिनियाँ दर्शनका ताओवाद (Taoism) का संस्थापक हुन्। उहाँको जीवनकाल इसापूर्व छैटौँ शताब्दी (अन्दाजी ६०४ – ५३१ ई.पू.) को मानिन्छ, जुन समयमा चीनमा राजनीतिक अशान्ति र युद्धको वातावरण (Spring and Autumn Period) थियो।

उहाँलाई चिनियाँ दर्शनमा कन्फ्युसियस (Confucius) का समकालीन मानिन्छ। उहाँको प्रसिद्ध ग्रन्थ ‘ताओ ते चिङ’ (Tao Te Ching) हो, जुन विश्व दर्शनमा सबैभन्दा बढी अनुवाद र अध्ययन गरिएका ग्रन्थहरूमध्ये एक पर्छ।

१. जीवन र पृष्ठभूमि (Life and Historical Background)
लाओत्सुको वास्तविक नाम ली एर (Li Er) थियो। ‘लाओत्सु’ कुनै व्यक्तिवाचक नाम नभई एउटा आदरार्थी शब्द हो, जसको अर्थ “बूढा गुरु” (Old Master) हुन्छ।

शाही पुस्तकालयका प्रमुख: उहाँ प्राचीन चीनको ‘झोउ राजवंश’ (Zhou Dynasty) को शाही दरबारमा इतिहासकार तथा ग्रन्थ-संरक्षक (Librarian/Archivist) हुनुहुन्थ्यो। यसै कारण उहाँलाई प्राचीन ज्ञान र इतिहासको गहिरो बोध थियो।

पश्चिमतिरको प्रस्थान र ‘ताओ ते चिङ’: देशमा अराजकता र नैतिक पतन बढेपछि लाओत्सुले दरबार त्यागेर एक साँढे (Water Buffalo) मा चढी पश्चिमतिर प्रस्थान गर्नुभयो। राज्यको सिमाना (Hangu Pass) पुग्दा त्यहाँका द्वारपाल यिन छी (Yin Xi) ले उहाँलाई देश छोड्नुअघि आफ्ना विचारहरू लेखेर छाड्न अनुरोध गरे। त्यसै अनुरोधमा लाओत्सुले लगभग ५,००० शब्दको ग्रन्थ ‘ताओ ते चिङ’ लेख्नुभयो र त्यसपछि उहाँ अलोप हुनुभयो।

२. मुख्य दार्शनिक सिद्धान्त र योगदानहरू (Core Concepts and Contributions)
क. ताओ (The Tao – “बाटो” वा “ब्रह्माण्डीय प्रवाह”)
‘ताओ’ लाओत्सुको दर्शनको केन्द्रीय स्तम्भ हो। ताओ कुनै भौतिक वस्तु वा ईश्वर होइन; यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई सञ्चालन गर्ने अदृश्य, प्राकृतिक र शाश्वत नियम (Natural Cosmic Order) हो।

अव्यक्त र असीम: ताओलाई शब्दमा पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सकिँदैन। ग्रन्थको पहिलो पङ्क्तिमै भनिएको छ: “जुन ताओलाई शब्दमा व्यक्त गर्न सकिन्छ, त्यो शाश्वत ताओ होइन।”

संसारको उत्पत्ति: ताओबाट नै सम्पूर्ण सृष्टि, प्रकृति र जीवनको प्रवाह उत्पन्न हुन्छ र अन्त्यमा यसैमा लीन हुन्छ।

ख. वू वेई (Wu Wei – “सहज/प्रयासरहित कार्य” – Effortless Action)
लाओत्सुको सबैभन्दा क्रान्तिकारी योगदान ‘वू वेई’ को सिद्धान्त हो। यसको अर्थ केही नगरी निष्क्रिय बस्नु (Laziness) होइन, बल्कि प्रकृतिको बहावविरुद्ध जबरजस्ती (Force) नगर्नु हो।

जसरी नदीले आफ्नो बाटो रोक्ने पहाडहरूसँग लड्दैन तर बिस्तारै मोडिएर बग्दै पहाडलाई नै काटिदिन्छ, त्यसैगरी मानिसले पनि परिस्थितिहरूसँग जबरजस्ती नबझिकन सहज रूपमा कार्य गर्नुपर्छ।

अति-महत्वाकांक्षा, कडा नियम र शक्ति प्रदर्शनले विनाश निम्त्याउँछ; नम्रता र सहजताले सफलता दिलाउँछ।

ग. यिन र याङ (Yin and Yang – पूरक विपरीतहरू)
लाओत्सुले संसारमा रहेका परस्पर विरोधी शक्तिहरू (Opposites) को सन्तुलनमा जोड दिनुभयो:

यिन (Yin): शीतल, नरम, अन्धकार, स्त्री-तत्व, र नम्रता।

याङ (Yang): तातो, कडा, प्रकाश, पुरुष-तत्व, र आक्रामकता।

उहाँका अनुसार कुनै पनि कुरा निरपेक्ष रूपमा असल वा खराब हुँदैन। सुख र दुःख, जीवन र मृत्यु, कठोरता र कोमलता एकअर्काका पूरक हुन्। उहाँले भनेका छन्: “संसारका सबैभन्दा नरम वस्तुले सबैभन्दा कठोर वस्तुलाई पराजित गर्छ।” (जस्तै: पानीले चट्टानलाई ढाल्नु)।

घ. राजनीतिक दर्शन (Minimalist Governance)
लाओत्सुले अति-नियन्त्रणकारी राज्य र कडा कानुनको विरोध गर्नुभयो।

कम शासन नै उत्तम शासन: उहाँका अनुसार उत्तम शासक त्यो हो, जसको उपस्थिति जनताले महसुस नै गर्दैनन्। जब शासकले धेरै नियम र कानुन बनाउँछ, तब देशमा उस्तै धेरै चोर र विद्रोहीहरू जन्मिन्छन्।

नैतिक उदाहरण: शासक आफैँ नम्र, सरल र लालचारहित हुनुपर्छ।