थेलिस अफ माइलेट्स (Thales of Miletus: ई.पू. ६२४ – ई.पू. ५४६) लाई पाश्चात्य दर्शनशास्त्र (Western Philosophy) र विज्ञानका पहिला दार्शनिक मानिन्छ। उहाँ तत्कालीन युनानी सहर माइलेट्स (हालको टर्कीमा पर्ने) का निवासी हुनुहुन्थ्यो।

थेल्सको जन्म ईसापूर्व ६२४ ​​को आसपासमा माइलेटसमा भएको थियो, जुन हालको पश्चिमी टर्कीमा अवस्थित एक समृद्ध आयोनियन सहर थियो। माइलेटस सांस्कृतिक र व्यापारिक मिलनबिन्दु थियो, जुन ग्रीक परम्परा तथा छिमेकी मेसोपोटामियाली र इजिप्टेली सभ्यताहरूको बौद्धिक प्रभावबाट बनेको थियो। यस विशिष्ट परिवेशले प्राचीन विश्वमा तर्कसम्मत सोचको प्रारम्भिक केन्द्रहरूमध्ये एकको विकासमा सघाउ पुर्‍यायो।

यद्यपि थेल्सको जीवनसम्बन्धी ऐतिहासिक अभिलेखहरू न्यून र प्रायः अरूका भनाइमा आधारित छन्, तर यो स्पष्ट छ कि उनी यस्तो समयमा बाँचेका थिए जब जनजीवनमा मौखिक परम्परा र धार्मिक मिथकहरूको वर्चस्व थियो। तैपनि, माइलेटस एक बन्दरगाह सहर पनि थियो, जहाँ विदेशी विचारहरू—विशेष गरी पूर्वबाट आउने विचारहरू—को स्वागत गरिन्थ्यो। इजिप्टेली ज्यामिति, बेबिलोनियाली खगोल विज्ञान र फिनिसियन नौवहन कलाजस्ता विषयहरू थेल्सजस्तो जिज्ञासु व्यक्तिको पहुँचमा थिए। उनी इजिप्ट गएको विश्वास गरिन्छ, जहाँ उनले उन्नत गणितीय र खगोलीय अभ्यासहरूको अनुभव गरे; तिनै अनुभवहरूले पछि उनका विचारहरूलाई गहिरो रूपमा प्रभावित पारे।

थेलिसको शिक्षा, उहाँका मुख्य दाबीहरू र पाश्चात्य चिन्तनमा उहाँको योगदानको विस्तृत विवरण:

१. शिक्षा र प्रारम्भिक जीवन (Schooling and Early Life)मिस्र (इजिप्ट) र बेबिलोनको भ्रमण: थेलिसको समयमा कुनै औपचारिक दार्शनिक विद्यालयहरू थिएनन्। उहाँ व्यापारीका रूपमा भ्रमण गर्दै इजिप्ट (Egypt) पुग्नुभयो, जहाँ उहाँले ज्यामिति (Geometry) र नापजाँचको कला सिक्नुभयो। त्यसैगरी बेबिलोन (Babylon) मा पुगेर उहाँले खगोलशास्त्र (Astronomy) र गणितको अध्ययन गर्नुभयो।

माइलेसियन स्कूलको स्थापना: इजिप्ट र बेबिलोनबाट फर्केपछि उहाँले माइलेट्समा “माइलेसियन स्कूल अफ थॉट” (Milesian School of Thought) को स्थापना गर्नुभयो। यो पाश्चात्य विश्वकै पहिलो दार्शनिक परम्परा थियो। उहाँले अनाक्सिमान्डर (Anaximander) लाई शिक्षा दिनुभयो, जसले पछि अनाक्सिमेनिज (Anaximenes) लाई पढाए।

२. मुख्य दाबी र विचारहरू (Core Claims and Ideas)

थेलिसले पौराणिक वा देवी-देवताका कथाहरूलाई छोडेर प्रकृतिलाई भौतिक र प्राकृतिक रूपमा बुझ्ने प्रयास गर्नुभयो: सृष्टिको मूल तत्व पानी हो (Arche): थेलिसको सबैभन्दा ठूलो दाबी यो थियो कि ब्रह्माण्डका सम्पूर्ण चीजहरू पानीबाट बनेका हुन् र अन्त्यमा पानीमै बिलिन हुन्छन्। जीवका लागि ओस (Moisture) अनिवार्य हुनु र पानी ठोस, द्रव र ग्याँस तीनै रूपमा परिवर्तन हुनसक्नु यसको आधार थियो।

पृथ्वी पानीमा तैरिरहेको छ: उहाँको अवधारणा अनुसार पृथ्वी एउटा ठूलो समतल ढाँचा हो, जुन विशाल महासागर वा पानीमा काठको डुङ्गाझैँ तैरिरहेको छ।

प्राकृतिक घटनाको प्राकृतिक कारण: भूकम्प आउनुमा समुद्रका देवता ‘पोसाइडन’ (Poseidon) को रीस नभई पृथ्वी तैरिरहेको पानीमा आउने तरङ्ग वा हलचल जिम्मेवार छ भन्ने उहाँको तर्क थियो।

जड वस्तुमा पनि आन्तरिक शक्ति हुन्छ (Hylozoism): उहाँले चुम्बक (Lodestone) ले फलामलाई आकर्षित गर्ने र अम्बर (Amber) लाई घोट्दा वस्तुहरू तान्ने गुण देखेपछि वस्तुहरूमा पनि एक प्रकारको आन्तरिक गति वा आत्मा हुन्छ भन्ने दाबी गर्नुभयो।

३. मुख्य योगदानहरू (Major Contributions)

दर्शन तथा वैज्ञानिक दृष्टिकोणमिथकबाट तर्कतर्फ (Mythos to Logos): हरेक घटनालाई ईश्वर वा दैवी प्रकोपसँग जोड्ने परम्परा (Mythos) लाई तोडेर भौतिक कारण र तर्क (Logos) का आधारमा व्याख्या गर्ने परम्पराको सुरुवात थेलिसले नै गर्नुभयो। यहीँबाट पाश्चात्य दर्शन र आधुनिक विज्ञानको जग बस्यो।

गणित र ज्यामिति (Mathematics & Geometry)थेलिसको साध्य (Thales’s Theorem): ज्यामितिमा उहाँले प्रमाणित गर्नुभयो कि अर्धवृत्त (Semicircle) भित्र बनाइएको कोण सधैँ समकोण ($90^\circ$) हुन्छ। व्यावहारिक ज्यामिति: उहाँले इजिप्टका पिरामिडहरूको उचाइ तिनीहरूको छायाको लम्बाइ नापेर पत्ता लगाउनुभयो। साथै, समुद्रमा तैरिरहेका जहाजहरू किनारबाट कति टाढा छन् भन्ने कुरा ज्यामितीय सिद्धान्त प्रयोग गरेर नाप्ने तरिका सिकाउनुभयो।

खगोलशास्त्र (Astronomy)सूर्यग्रहणको भविष्यवाणी: उहाँले ई.पू. ५८५ मे २८ का दिन हुने पूर्ण सूर्यग्रहणको सफल भविष्यवाणी गर्नुभयो। यो भविष्यवाणीले गर्दा लिडियन र मेडिसहरूबीच चलिरहेको युद्ध नै रोकिएको थियो।

दिशा निर्देशन र पात्रो: उहाँले दिशा पहिल्याउनका लागि ‘लिटिल बियर’ (Ursa Minor) तारापुञ्जको प्रयोग गर्न युनानी नाविकहरूलाई सिकाउनुभयो। साथै, अयनकाल (Solstice) र विषुव (Equinox) को समय निर्धारण गर्न पनि सहयोग गर्नुभयो।

व्यावहारिक कुशलता (Practical Skill)तेल पेलने मिलको व्यापार: दर्शनशास्त्रको अध्ययन गर्नेहरू गरिब हुन्छन् भन्ने भ्रम चिर्न थेलिसले मौसम र खगोलशास्त्रको ज्ञान प्रयोग गरी ओलिभ (जैतुन) को अत्यधिक उत्पादन हुने भविष्यवाणी गरे। उहाँले अगाडि नै सहरका सबै ओलिभ पेलने मेसिनहरू भाडामा लिएर पछि ठूलो नाफा कमाएर देखाउनुभयो।