नयाँ दिल्ली। भारत सरकारका पूर्वसचिव अनिल स्वरूपले जीवनमा सफलता हासिल गर्न र तनावमुक्त रहनका लागि सही समय व्यवस्थापन (Time Management) अनिवार्य रहेको बताएका छन्। प्रसिद्ध शैक्षिक मञ्च स्टडी आईक्यू आईएएस मा बोल्दै स्वरूपले समय र पैसाको तुलना गर्दै गुमेको पैसा पुनः कमाउन सकिने तर बितिसकेको समय कहिल्यै फिर्ता नआउने उल्लेख गरे।

दैनिक उपलब्ध २४ घण्टालाई कसरी उपयोग गर्ने भन्ने कुराले नै मानिसको उत्पादकता र भविष्यको दिशा निर्धारण गर्ने उनको भनाइ थियो।

समय बचतका लागि के नगर्ने?

अन्तर्वार्ताका क्रममा पूर्वसचिव स्वरूपले समय व्यवस्थापनका लागि के गर्ने भन्दा पनि ‘के नगर्ने’ भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण हुने बताए। मानिसहरूले आफ्नो समय बर्बाद हुनुमा अरूलाई दोष दिने, विगतका गल्तीहरूमा घोरिएर बस्ने र अरूलाई प्रभावित (Impress) पार्ने प्रयास गर्दा ठूलो समय खेर फालिरहेको उनले औँल्याए।

“गल्ती सबैबाट हुन्छ, तर त्यसैमा अल्झिएर बस्नुको साटो पाठ सिकेर अगाडि बढ्नुपर्छ,” उनले भने, “हाम्रो नियन्त्रणमा नभएका विषय वा सामाजिक सञ्जालका अनावश्यक बहसमा समय नष्ट गर्नुको सट्टा आफूले गर्न सक्ने काममा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ।”

प्रभावकारी समय व्यवस्थापनका व्यावहारिक उपायहरू

आफ्नो कार्यसम्पादन क्षमता र समयको सही सदुपयोगका लागि उनले निम्नलिखित मुख्य बुँदाहरूमा जोड दिए:

• कार्यको आनन्द र नयाँ बानी: कुनै पनि काम वा अध्ययनलाई बोझका रूपमा नलगी त्यसमा रुचि जगाउनुपर्छ। नयाँ बानी बसाल्नका लागि त्यसलाई आफ्नो मनपर्ने कामसँग जोड्नु उपयुक्त हुन्छ।

• बुझ्ने र स्मरण गर्ने क्षमता (Comprehension & Recalling): शब्दभण्डार र अवधारणात्मक समझ बढाएर एकै पटकमा पढेर बुझ्न सक्ने क्षमता बनाउनुपर्छ। पढेपछि तुरुन्तै मनमै दोहोर्‍याउने (Revise) र अरूसँग छलफल गर्नाले समयको ठूलो बचत हुन्छ।

• प्राथमिकता निर्धारण (Prioritization Matrix): कामहरूलाई ‘जरुरी’ र ‘महत्त्वपूर्ण’ को आधारमा वर्गीकरण गरी सबैभन्दा मुख्य कामलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ।

• काम सुम्पनु (Delegation) र विश्वास: सबै काम आफैँ गर्ने सोचले मानिसलाई असफल बनाउँछ। वरपरका सक्षम व्यक्तिहरूलाई विश्वास गरेर जिम्मेवारी सुम्पनुपर्छ।

• यात्रा वा खाली समयको उपयोग: यात्रा गर्दा वा पर्खाइको समयमा पुस्तक पढ्ने वा इमेल चेक गर्नेजस्ता उत्पादक कार्य गरेर दैनिक समयको बचत गर्न सकिन्छ।

दैनिक, साताव्यापी र वार्षिक योजना बनाएर अघि बढेमा मात्र समयको अधिकतम सदुपयोग गरी जीवनमा अपेक्षित सफलता प्राप्त गर्न सकिने निष्कर्ष उनले प्रस्तुत गरे।