डिबी कार्की
हेटौंडा । वर्षौँदेखि थन्किएका मेसिनमा नेपाली सेनाका प्राविधिकले काम थालेपछि हेटौडा कपडा उद्योग पुनर्जीवनको प्रारम्भिक चरणमा पुगेको छ ।
वि।सं। २०३२ मा स्थापना भएको हेटौंडा कपडा उद्योगले २०३५ सालदेखि व्यावसायिक उत्पादन थालेको थियो। स्वदेशमै कपडा उत्पादन गर्ने उद्देश्यले स्थापना भएको यो उद्योग कुनै समय नेपालको सरकारी औद्योगिक संरचनाको महत्वपूर्ण हिस्सा थियो। यसले उत्पादनसँगै रोजगारी र स्वदेशी औद्योगिक संस्कार निर्माणमा समेत योगदान दिएको थियो।
तर उद्योगको यात्रा लामो समय सुखद रहेन। व्यवस्थापकीय कमजोरी, प्रविधि समयअनुकूल परिवर्तन गर्न नसक्नु, उत्पादन लागत, श्रम व्यवस्थापन र बजार प्रतिस्पर्धालगायत समस्याले उद्योग कमजोर बन्दै गयो। अन्ततः २०५६ सालमा उत्पादन बन्द भयो। त्यसपछि उद्योगको विशाल संरचना र मेसिनहरू लामो समयसम्म उपयोगविहीन बने।
बन्द भएपछि पुनः सञ्चालनका प्रयास नभएका होइनन्। विभिन्न सरकारका पालामा योजना बने, अध्ययन भए र सम्भावनाको खोजी गरियो। २०६५ सालदेखि पुनर्जीवनको प्रयासले गति लिन थाले पनि कार्यान्वयन हुन सकेन। २०७२ सालमा नेपाली सेनाले उद्योग सञ्चालनमा चासो देखाउँदै सरकारसमक्ष प्रस्ताव अघि सारेपछि पुनः सञ्चालनको बहसले अर्को चरण प्रवेश गर्यो। त्यसपछि पनि अध्ययन र छलफल जारी रहे।
पछिल्लो चरणमा नेपाली सेनाले उद्योगको सम्भाव्यता अध्ययन गरी उपलब्ध पूर्वाधारलाई उपयोग गर्दै आधुनिक ढंगबाट सञ्चालन गर्न सकिने अवधारणा अघि बढायो। तर योजना कागजबाट व्यवहारमा आउन समय लाग्यो।
अहिले भने लामो प्रतीक्षापछि उद्योग परिसरमा फेरि गतिविधि देखिएको छ। सरकारको निर्णयपछि नेपाली सेनाको प्राविधिक जनशक्ति परिचालन भयो। वर्षौँदेखि नचलाइएका मेसिन परीक्षण, मर्मत र आवश्यक प्राविधिक व्यवस्थापन गर्दै प्रारम्भिक उत्पादन सम्भव बनाइएको छ।
यस घटनाको विश्लेषण गर्दा नेपाली सेनाको भूमिका विशेष रूपमा देखिन्छ। सेनाले यहाँ आफ्नो मूल जिम्मेवारीभन्दा बाहिर गएर उद्योग सञ्चालन गरेको भन्दा पनि राज्यको एउटा महत्वपूर्ण सम्पत्तिलाई प्राविधिक क्षमता प्रयोग गरेर पुनः उपयोगमा ल्याउने काममा सहयोग गरेको बुझ्न सकिन्छ। अनुशासन, प्राविधिक दक्षता र जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्ने सेनाको संस्थागत क्षमताको प्रयोग भएको पक्ष यसमा महत्वपूर्ण छ।
हेटौंडा कपडा उद्योग नियमित रूपमा सञ्चालनमा आउन सके यसको प्रभाव उद्योग परिसरमा मात्र सीमित रहने छैन। सुरक्षा निकायका पोसाकका लागि आवश्यक कपडा स्वदेशमै उत्पादन गर्न सके आयातमा निर्भरता घट्न सक्छ। त्यसले विदेशी मुद्रा बाहिरिने क्रम कम गर्न, रोजगारी सिर्जना गर्न र स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न मद्दत पुर्याउन सक्छ।
तर इतिहासले एउटा महत्वपूर्ण चेतावनी पनि दिएको छ। उद्योग पुनः सञ्चालन हुनु उपलब्धि हो, टिकाइराख्नु अझ ठूलो चुनौती हो। विगतमा उद्योग स्थापना भयो, उत्पादन पनि भयो, तर समयअनुकूल प्रविधि, बजार र व्यवस्थापनमा सुधार हुन नसक्दा अन्ततः बन्द भयो। त्यसैले यसपटक विगतका कमजोरीबाट पाठ सिक्दै व्यावसायिक व्यवस्थापन, आधुनिक प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र सुनिश्चित बजारलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।
हेटौंडा कपडा उद्योगको पुनर्जीवनलाई कुनै एउटा सरकार वा एउटा निर्णयको परिणामका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। स्थापनादेखि बन्दसम्मको इतिहास र पुनः सञ्चालनका लागि भएका वर्षौँका प्रयासको निरन्तरतामा अहिलेको उपलब्धि आएको हो। फरक यति हो—यसपटक लामो समयदेखि थन्किएको संरचनामा व्यवहारमै प्राविधिक काम सुरु भएको छ।
हेटौंडामा फेरि सुनिएको तानको आवाज त्यसैले केवल कपडा उत्पादनको आवाज होइन। यो राष्ट्रिय सम्पत्तिको संरक्षण, स्वदेशी उत्पादनप्रतिको भरोसा र नेपाली क्षमतामाथिको विश्वास पुनःजागृत गर्ने संकेत पनि हो।
र यस यात्रामा नेपाली सेनाको प्राविधिक टोलीले देखाएको सक्रियताले अर्को सकारात्मक सन्देश दिएको छ—राष्ट्रको आवश्यकता जहाँ देखिन्छ, त्यहाँ आफ्नो दक्षता र अनुशासनमार्फत योगदान दिन सक्ने संस्था नेपाली सेना हो।
अबको परीक्षा भनेको तान चलाउनु मात्र होइन, त्यो तानलाई दीर्घकालसम्म उत्पादनशील बनाइराख्नु हो। त्यसो गर्न सकिए हेटौंडा कपडा उद्योग विगतको बन्द उद्योगको परिचयबाट माथि उठेर नेपालको स्वदेशी उत्पादन र आत्मनिर्भरताको नयाँ प्रतीक बन्न सक्छ।
स्रोत : संसद्को अभिलेख तथा नेपाली सेनासम्बन्धी सार्वजनिक अध्ययन दस्तावेजसँग सम्बन्धित रहेको ।
सम्बन्धित खवर
