एजेन्सी । भारत र पाकिस्तानबीचको सशस्त्र द्वन्द्वको इतिहास सन् १९४७ मा दुवै देशले बेलायती उपनिवेशबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेसँगै जोडिएको छ । काश्मिर विवाद, क्षेत्रीय प्रभाव र गहिरो अविश्वासले परिभाषित यो प्रतिद्वन्द्विताले दक्षिण एसियाको शान्ति र स्थायित्वलाई बारम्बार चुनौती दिएको छ । दशकौँदेखि चल्दै आएका यी द्वन्द्वहरूले विश्वको ध्यानाकर्षण गरिरहेका छन् । मंगलबार राति भारतले पाकिस्तानमा मिसाइल आक्रमण गरेसँगै फेरि युद्धको खतरा बढेको छ ।
प्रमुख युद्ध
सन् १९४७(४८ मा भएको पहिलो काश्मिर युद्धले यो तनावको जग बसालेको थियो । काश्मिरमा आदिवासी आक्रमणले निम्त्याएको उक्त युद्धले जम्मु र काश्मिरलाई दुई भागमा विभाजन गर्यो( भारतले दुईतिहाइ र पाकिस्तानले एकतिहाइ क्षेत्र नियन्त्रणमा लिए । त्यसयता, सन् १९६५ को युद्ध, १९७१ को बंगलादेश स्वतन्त्रता संग्राम, १९९९ को कारगिल युद्ध र २०१९ को बालाकोट हवाई हमलाजस्ता घटनाले दुवै देशलाई युद्धको मुखमा पुर्याएका छन् ।
१९६५ को युद्धस् पाकिस्तानको ‘अपरेसन जिब्राल्टर’मार्फत काश्मिरमा घुसपैठको प्रयास असफल भयो । संयुक्त राष्ट्रसंघको मध्यस्थतामा युद्धविराम भए पनि कुनै ठोस समाधान निस्किएन ।
१९७१ को युद्धस् पूर्वी पाकिस्तान ९हालको बंगलादेश० मा बंगाली विद्रोहीहरूलाई भारतको समर्थनले पाकिस्तानको आत्मसमर्पण भयो र बंगलादेशको स्थापना भयो । यो युद्धले पाकिस्तानलाई ठूलो क्षति पुर्यायो ।
१९९९ को कारगिल युद्धस् कारगिल क्षेत्रमा पाकिस्तानी सेनाको घुसपैठले छोटो तर तीव्र युद्ध निम्त्यायो । भारतले सैन्य कारबाहीमार्फत सो क्षेत्र पुनस् नियन्त्रणमा लियो ।
हालैका तनावहरूस् सन् २००१ को भारतीय संसद आक्रमण र २००८ को मुम्बई आक्रमणले दुवै देशबीच तनाव चर्कियो । सन् २०१९ मा भारतले जम्मु र काश्मिरको विशेष स्वायत्तता खारेज गरेपछि पाकिस्तानले कूटनीतिक विरोध जनायो । सोही वर्ष पुलवामा आत्मघाती आक्रमणको जवाफमा भारतले पाकिस्तानको बालाकोटमा हवाई हमला गर्यो, जसले हवाई झडपको स्थिति सिर्जना गर्यो । अहिले पहलगाममा भएको आतंकवादी हमलापछि फेरि भारत र पाकिस्तानबीच तनाव बढेको छ ।
आणविक जोखिम र क्षेत्रीय प्रभाव
सन् १९९८ मा दुवै देशले आणविक हतियारको परीक्षण गरेपछि ठूलो युद्धको सम्भावना कम भएको छ, तर सानो झडपले पनि ठूलो विनाश निम्त्याउन सक्ने खतरा कायम छ । पाकिस्तानले भारतमाथि बलुचिस्तानमा अलगाववादीहरूलाई समर्थन गरेको आरोप लगाउँदै आएको छ, जबकि भारतले पाकिस्तानलाई आतंकवादी समूहहरूलाई आश्रय दिएको आरोप लगाउँछ ।
विश्लेषकहरूको चिन्ता
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, काश्मिर विवादको समाधान र आपसी विश्वासको अभावले यो तनाव तत्काल कम हुने सम्भावना छैन । क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन र बाह्य प्रभावहरूले यो द्वन्द्वलाई थप जटिल बनाएका छन् ।
भारत र पाकिस्तानबीचको यो ऐतिहासिक शत्रुता समाधानका लागि कूटनीतिक पहल र विश्व समुदायको सहयोग आवश्यक छ । एजेन्सीहरूको सहयोगमा
