-आइ.टी. यात्री
१. पृष्ठभूमि र स्वाधीनताको परिभाषा
नेपालको इतिहासमा राष्ट्रिय स्वाधीनता सधैं एक संवेदनशील र प्राथमिक एजेन्डा रहिआएको छ। २०८२ को निर्वाचनका लागि दलहरूले अघि सारेका मार्गचित्रहरूमा स्वाधीनतालाई हेर्ने दृष्टिकोणमा वैचारिक विविधता देखिएको छ। कसैले यसलाई बाह्य हस्तक्षेप विरुद्धको राजनीतिक मोर्चाका रूपमा व्याख्या गरेका छन् भने कसैले ‘आर्थिक आत्मनिर्भरता’ र ‘डिजिटल सार्वभौमिकता’ लाई आधुनिक स्वाधीनताको आधार मानेका छन्।
२. नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा): राजनीतिक र नीतिगत आत्मनिर्णय
नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीको प्रतिवद्धता पत्रमा ‘राष्ट्रिय स्वाधीनता’ लाई सबैभन्दा बढी प्राथमिकताका साथ उठाइएको छ। नेकपाले वर्तमान समयमा बाह्य हस्तक्षेपकारी गतिविधि बढेको र यसबाट राष्ट्रको स्वाभिमानमा आँच आउन सक्ने खतरा औंल्याएको छ।
-
नीतिगत आत्मनिर्णय: नेकपाले राजनीतिक र आर्थिक आत्मनिर्णयसहितको स्वाधीनता सुदृढ गर्दै वैदेशिक हस्तक्षेप र परनिर्भरता अन्त्य गर्ने संकल्प गरेको छ।
-
भूराजनीतिक सन्तुलन: दक्षिण एशियाको संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थितिलाई ध्यान दिँदै छिमेकी र विश्व शक्तिहरूबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाबाट नेपालको राष्ट्रिय नीतिलाई जोगाउने उसको लक्ष्य छ।
-
स्वाधीन अर्थतन्त्र: आर्थिक परनिर्भरता नै स्वाधीनताको बाधक भएको ठहर गर्दै नेकपाले उत्पादनशील क्षेत्रको विकास र आयातमुखी अर्थतन्त्रको अन्त्यलाई स्वाधीनताको जग मानेको छ।
३. नेपाली कांग्रेस: स्वाभिमानी परराष्ट्र नीति र लोकतन्त्र
नेपाली कांग्रेसले राष्ट्रिय स्वाधीनतालाई लोकतान्त्रिक मूल्य र ‘स्वाभिमानी परराष्ट्र नीति’ सँग जोडेर प्रस्तुत गरेको छ। कांग्रेसको दृष्टिकोणमा नागरिकको स्वतन्त्रता र स्वाभिमान नै राष्ट्रिय स्वाधीनताको मियो हो।
-
पारस्परिक सम्मान: छिमेकी र मित्र राष्ट्रहरूसँग सार्वभौमिक समानता र राष्ट्रिय हितमा आधारित सम्बन्ध कायम गर्ने कांग्रेसको नीति छ।
-
अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व: नेपाललाई एक जिम्मेवार अन्तर्राष्ट्रिय सदस्य राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्दै बाह्य सम्बन्धलाई राष्ट्रिय समृद्धिको माध्यम बनाउने उसको योजना छ।
-
आर्थिक सबलता: कांग्रेसले वैदेशिक लगानी र प्रविधिलाई आत्मसात गरे पनि ‘आत्मनिर्भर विकास’ मार्फत राष्ट्रिय शक्ति सुदृढ गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
४. नेकपा (एमाले): राष्ट्रिय हित र कनेक्टिभिटी
एमालेको दस्तावेजमा राष्ट्रिय स्वाधीनतालाई बलियो बनाउन ‘कनेक्टिभिटी’ र पूर्वाधार विकासलाई जोड दिइएको छ। बाह्य शक्तिमाथिको एकतर्फी निर्भरता अन्त्य गर्न बहुपक्षीय सम्बन्ध र पारवहन स्वतन्त्रतालाई उसले स्वाधीनताको कडी मानेको छ।
-
रणनीतिक पूर्वाधार: केरुङ-काठमाडौं रेलमार्ग जस्ता आयोजनाहरूलाई स्वाधीनता र सन्तुलित परराष्ट्र नीतिको प्रतीकका रूपमा एमालेले अघि सारेको छ।
-
हिउँदे र वर्खे कुटनीति: छिमेकीसँगको सम्बन्धमा राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर दृढतापूर्वक प्रस्तुत हुने एमालेको परम्परागत अडान घोषणापत्रमा पनि झल्किएको देखिन्छ।
५. राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा): डिजिटल र आर्थिक सार्वभौमिकता
रास्वपाले राष्ट्रिय स्वाधीनताको परम्परागत परिभाषालाई आधुनिक युगसापेक्ष परिमार्जन गर्न खोजेको देखिन्छ। उसले सीमा र राजनीतिभन्दा माथि उठेर ‘डिजिटल र आर्थिक’ पाटोलाई केन्द्रमा राखेको छ।
-
डिजिटल सार्वभौमिकता: इन्टरनेट र प्रविधिको क्षेत्रमा बाह्य परनिर्भरता घटाउँदै आफ्नै स्याटेलाइट र सुरक्षित डाटाबेस निर्माण गर्नुलाई रास्वपाले आधुनिक स्वाधीनताको महत्वपूर्ण हिस्सा मानेको छ।
-
सीमारहित अर्थतन्त्र: ‘तौलरहित व्यापार’ र सूचना प्रविधिको निर्यात मार्फत नेपाललाई विश्व अर्थतन्त्रको ‘हब’ बनाउने र त्यसबाट प्राप्त हुने आर्थिक शक्तिले राष्ट्रिय स्वाधीनतालाई बलियो बनाउने उसको तर्क छ।
-
थिति र सुशासन: देश भित्र थिति र सुशासन नभएसम्म बाह्य जगतमा राष्ट्रिय स्वाभिमान कायम हुन सक्दैन भन्ने रास्वपाको मूल मान्यता हो।
६. तुलनात्मक विश्लेषण: कसको स्वाधीनता कस्तो?
चार दलका घोषणापत्रलाई तुलना गर्दा स्वाधीनताका तीनवटा धार स्पष्ट हुन्छन्:
१. प्रतिरोधी स्वाधीनता (नेकपा र एमाले): बाह्य हस्तक्षेपको विरोध र राजनीतिक-भौगोलिक अखण्डतामा बढी केन्द्रित। २. सन्तुलित स्वाधीनता (नेपाली कांग्रेस): लोकतन्त्र, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र कुटनीतिक मर्यादामा आधारित। ३. प्रविधिमुखी स्वाधीनता (रास्वपा): डिजिटल सुरक्षा, आर्थिक आत्मनिर्भरता र विश्व बजारमा पहुँचमार्फत प्राप्त हुने सार्वभौमिकता।
७. निष्कर्ष
राष्ट्रिय स्वाधीनताको कसीमा हेर्दा सबै दलहरू नेपालको सार्वभौमिकता जोगाउने कुरामा एकमत छन्, तर बाटोहरू फरक छन्। नेकपाले राजनीतिक हस्तक्षेप र परनिर्भरतालाई मुख्य शत्रु मानेको छ भने रास्वपाले प्रविधिको पछौटेपन र कमजोर अर्थतन्त्रलाई स्वाधीनताको चुनौती मानेको छ। एमाले र कांग्रेसले भने विकास र कुटनीतिक सन्तुलनलाई प्राथमिकता दिएका छन्।
अन्ततः, नेपाल जस्तो भूराजनीतिक संवेदनशीलता भएको देशका लागि यी सबै दृष्टिकोणको फ्युजन आवश्यक देखिन्छ। राजनीतिक आत्मनिर्णय (नेकपा), कुटनीतिक सन्तुलन (कांग्रेस/एमाले) र डिजिटल तथा आर्थिक सबलता (रास्वपा) को समष्टिमै २१ औं शताब्दीको ‘स्वाधीन नेपाल’ को भविष्य सुरक्षित छ। दलहरूले आफ्ना यी प्रतिवद्धताहरूलाई चुनावी नारामा मात्र सीमित नराखी सत्तामा पुग्दा व्यवहारमा लागू गर्नु नै राष्ट्रिय स्वाधीनताको वास्तविक रक्षा हुनेछ।
