याज्ञवल्क्य (Yajnavalkya) प्राचीन भारतीय तथा पूर्वीय दर्शन (Eastern Philosophy) का पहला ऐतिहासिक र प्रणालीबद्ध दार्शनिक मानिन्छन्। उहाँको समय करिब इसापूर्व ८ औँ देखि ७ औँ शताब्दी (c. 8th–7th Century BCE) को बीचमा मानिन्छ।

उहाँको जीवन, दार्शनिक विचार, शास्त्रार्थ र योगदानको विस्तृत विवरण:

१. प्रमुख ग्रन्थ तथा स्रोत (Primary Texts)
याज्ञवल्क्यका विचार र सम्वादहरू मुख्यतया निम्न ग्रन्थहरूमा पाइन्छन्:

वृहदारण्यक उपनिषद् (Brihadaranyaka Upanishad): यो उपनिषद्का मुख्य नायक नै याज्ञवल्क्य हुन्। यसमा उहाँका दार्शनिक तर्क र शास्त्रार्थहरू सङ्ग्रहित छन्।

शतपथ ब्राह्मण (Shatapatha Brahmana): वैदिक कर्मकाण्ड र दर्शनको यो महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ उहाँकै मार्गदर्शनमा तयार पारिएको मानिन्छ।

याज्ञवल्क्य स्मृति (Yajnavalkya Smriti): प्राचीन हिन्दू कानुन, धर्मशास्त्र र न्यायप्रणालीको एक प्रमुख आधारभूत ग्रन्थ।

शुक्ल यजुर्वेद (Shukla Yajurveda): उहाँलाई शुक्ल यजुर्वेदका द्रष्टा वा सङ्कलनकर्ता मानिन्छ।

२. मुख्य दार्शनिक सिद्धान्तहरू (Core Philosophical Ideas)
याज्ञवल्क्यले उपनिषद् कालमा पाश्चात्य दर्शनभन्दा धेरै अघि अद्वैत वेदान्त (Non-dualism) र आत्म-ज्ञान (Self-realization) को जग बसालेका थिए:

क. आत्मा र ब्रह्मको अभिन्नता (Atman is Brahman)
उहाँले प्रतिपादन गर्नुभयो कि मानिसभित्र रहेको चेतना (आत्मा) र यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई सञ्चालन गर्ने परम शक्ति (ब्रह्म) दुवै एउटै हुन्।

उहाँका अनुसार आत्मा कुनै भौतिक वस्तु होइन, यो स्वयं द्रष्टा (Observer) र शुद्ध चेतना हो।

ख. ‘नेति, नेति’ (Neti, Neti – “यो पनि होइन, त्यो पनि होइन”)
परम सत्य वा ब्रह्मलाई शब्दमा व्यक्त गर्न सकिँदैन भन्ने सिद्धान्त उहाँले दिनुभयो।

ब्रह्मलाई बुझ्नका लागि संसारका सबै नाम, रूप र भौतिक सीमाहरूलाई अस्वीकार गर्दै जानुपर्छ (“न इति, न इति”)।

ग. कर्म र पुनर्जन्मको सिद्धान्त (Karma and Reincarnation)
मानिसका कर्म (Action) र ती कर्म पछाडिको इच्छा/इरादा (Desire) ले नै उसको भावी जन्म र भाग्यको निर्धारण गर्छ भन्ने विचार स्पष्ट रूपमा राख्ने उहाँ पहिलो दार्शनिक थिए।

“जस्तो मानिसको इच्छा हुन्छ, त्यस्तै उसको कर्म हुन्छ; र जस्तो कर्म हुन्छ, त्यस्तै उसको भाग्य बन्छ।”

३. प्रसिद्ध शास्त्रार्थ र घटनाहरू (Famous Debates and Events)
जनकको सभा र गार्गीसँगको शास्त्रार्थ (Debate with Gargi)
मिथिलाका राजा जनकले आयोजना गरेको ठूलो दार्शनिक सभामा याज्ञवल्क्यले तत्कालीन ऋषि-मुनिहरूलाई शास्त्रार्थमा पराजित गरेका थिए।

यस सभामा विदुषी गार्गी वाचक्नवी (Gargi Vachaknavi) ले उहाँलाई ब्रह्माण्डको अन्तिम आधारबारे कठिन प्रश्नहरू सोधेकी थिइन्।

याज्ञवल्क्यले गार्गीलाई ब्रह्माण्डका सम्पूर्ण तत्वहरू तानाबानाजस्तै (Woven) एउटा परम तत्व ‘अक्षर ब्रह्म’ (Imperishable Brahman) मा अडिएका छन् भनी सम्झाएका थिए।

मैत्रेयीसँगको संवाद (Dialogue with Maitreyi)
जब याज्ञवल्क्यले सन्यास लिने निर्णय गरे, उहाँले आफ्ना दुई पत्नीहरू—मैत्रेयी र कात्यायनीलाई आफ्नो सम्पत्ति बाँडिदिने प्रस्ताव राखे।

ज्ञानी पत्नी मैत्रेयीले सोधिन्: “के यो धनले मलाई अमर बनाउन सक्छ?”

याज्ञवल्क्यले उत्तर दिए: “सक्दैन, धनले केवल भौतिक सुख दिन सक्छ, अमरता दिन सक्दैन।”

त्यसपछि उहाँले मैत्रेयीलाई आत्माको स्वरूप र सत्यको ज्ञान दिए, जुन प्रसङ्ग उपनिषद्को सबैभन्दा सुन्दर दार्शनिक संवाद मानिन्छ।